Złoto to metal, który wystawia ludzkie charaktery na próby. Pomimo upływu czasu nadal jest synonimem bogactwa. Midas i Krezus od stuleci goszczą w naszej pamięci właśnie z powodu ich relacji z tym żółtym metalem. Dzisiaj jest już on nie tylko kosztowną ozdobą, symbolem statusu, namacalnym potwierdzeniem zgromadzonego majątku, ale stał się paradoksalnie niezbędnym elementem funkcjonowania naszego nowoczesnego świata pełnego elektroniki, wirtualnych form kontaktu, ekspresji czy niematerialnych pieniędzy, jakie dominują w gospodarce światowej i życiu zwykłego Kowalskiego. Od bardzo dawna jest obecne w medycynie i kuchni. Stało się praktycznie wszechobecne i niezastępowalne.

 

Kiedy zaczęła się ludzka fascynacja złotem, nie wiadomo. Chociaż to niepopularna odpowiedź, ale w zasadzie jedyna prawdziwa na wszystkie pytania o pierwsze razy użycia czy wykonania czegoś w dziejach. Może tak się zdarzyć, że któreś odkrycie będzie właśnie trafieniem na ten pierwszy raz, ale nie da się tego sprawdzić, tak by uzyskać pewność. Dlatego wszystkie chwytliwe tytuły o odnalezieniu „najstarszego” są tylko clickbaitami.  Z rzetelnym przedstawianiem faktów, nie mają nic wspólnego.

 

Szukając najstarszego złota, jakie odnaleziono trafimy na Bałkany, kolebkę wydobycia rud metali, metalurgii, a działo się to w omawianych ostatnio ciekawych czasach, jakie były 7 000 lat temu.

 

Na południu Bułgarii niedaleko miasteczka Pazardżik a oddalony o 40 km na zachód od Płowdiw wznosi się tell Yunatsite. W Europie telle to rzadkość. Ten skrywał miasto, którego początki sięgają głęboko w neolit europejski i kryją 30 warstw, z których każda to ślad po kolejnym mieście odbudowywanym na tym co zostało ze starszego. Około 7 – 8 tys. lat temu ludzie zamieszkiwali tam jednak teren, o wiele większy niż zajmuje tell, a sama osada, domy, rów i inne konstrukcje powodują, że niektórzy nazywają ją pierwszym miastem w Europie. Chociaż miejsce to jest badane od bardzo dawna, to dopiero w 2013 odkryto tam pewien malutki skarb, który jest kolejnym argumentem za mentalnym wyjściem akademików i badaczy dziejów z Mezopotamii jako początkiem cywilizacji. Ten skarb to maleńki złoty koralik starszy niż polowa V tysiąclecia p.n.e. co znaczy, że liczą sobie prawie 7 000 lat. Technicznie przypisuje się ten tell i okoliczne stanowiska do kultury karanovo. To bardzo ciekawy zbiór elementów kultury materialnej wskazujący na wyraźne i mocne powiązania z Anatolią, a także innymi częściami Europy.

 

Gdy czytasz o najstarszym złocie, jakie odnaleziono na wykopaliskach, pojawia się jednak prawie zawsze inne stanowisko, bardziej spektakularne a jest nim Warna. Tak chodzi o to miasto leżące na Morzem Czarnym, które dobrze znają turyści czasu PRL-u i pod murami którego zginął król Władysław Warneńczyk w 1444 roku, podczas wielkiej bitwy z Turkami.

Pod Warną rozwijała się między 4600–4300 p.n.e. ciekawa kultura nazywana od miasta kulturą warna. W latach 70 ubiegłego wieku prowadzono tam prace wykopaliskowe, które zmieniły spojrzenie na historie Europy. Odkryto wielkie cmentarzysko, z czego 327 grobów zbadano. Odnaleziono w nich ponad 3000 złotych przedmiotów o łącznej wadze ponad 6 kg. Najciekawsze jest jednak to, że większość złota, o wadze ponad 5 kg, odnaleziono w 4 grobach. Jest niespotykane na tym terenie, w tym czasie, by była tak duża różnica w wyposażeniu grobów, która świadczy z dużym prawdopodobieństwem o różnym statusie społecznym i pewnym rozwarstwieniu społeczeństwa. Bogate groby to groby męskie, wskazuje to na podział ról i ich znaczenia.

 

 

 

Wiemy, że w połowie V tysiąclecia p.n.e. ludzie ci wytapiali miedź, obrabiali złoto, znali się na metalurgii, mieli wysokorozwinięte garncarstwo i osady, które powinno się nazywać raczej miastami.

Z tym decydowaniem co jest miastem, a co nie jest, wiele zależy od paradygmatu, jakim kierują się opisujący dane stanowisko i definicji przyjętej przez badaczy. Dla mnie domy otoczone wałem, murem czymś, co je zabezpieczało przed napaścią, w których mieszkali ludzie specjalizujący się w różnych rzemiosłach i pracach to miasto. Nie musi w nim być rozwarstwienia społecznego, ale pewna specjalizacja prac tak. Chodzi o to, żeby każdy nie był samowystarczalny. To właśnie ta specjalizacja, zaspokajanie potrzeb, handel, wymiana dóbr nadają sens powstawania miast.

 

Wracając do złota, to na ziemiach dzisiejszej Bułgarii nie są to jedyne złote przedmioty, skarby z tego samego czasu, z mniej więcej połowy V tysiąclecia p.n.e. Dwa inne, mniej spektakularne nie tylko mogą kandydować na starsze od warneńskiego złota, ale nimi są.
Nieznacznie, ale jednak.
Odpowiadając o pytanie jakie jest najstarsze odkryte złoto przetworzone przez człowieka najlepszą odpowiedzią jest, że pochodzi z Bułgarii  i jest ciut starsze niż połowa V tys. p.n.e.

W Hotnitsa odnaleziono łańcuch ze złotych pierścieni.
W Durankulak w 1979 roku odkryto cmentarzysko a w jego grobach jako wyposażenie w zaświaty dano nieboszczykom biżuterię złotą w postaci koralików, naszyjnika, bransoletki, blaszki- amuletu i spiralki będącej spinką do włosów.
Ta sprężynka jest tu najciekawsza, bo jest najstarszym przedmiotem ze złota odnalezionym na cmentarzysku. Wszystko wskazuje na to, że jest o 200 lat starsza od złota z grobów z Warny.

Stanowisko w Durankulak należy do starej europejskiej kultury, której początki sięgają 7 000 lat p.n.e. a jest ona nazywana kulturą Hamangia. Niedaleko leży też Provadiya-Solnitsata uznawane za najstarsze miasto w Europie.

 

Dużo w Bułgarii tego najstarszego jak widzisz, a jeszcze ciekawiej się robi, gdy zwracamy uwagę na ilość czy to złota, czy innych obrabianych metali, miast w czasach, gdy kształtowała się cywilizacja. Czasem o ziemiach nad Dunajem i Bałkanach, po Karpaty i Morze Czarne mówi się o cywilizacji Dunaju, pojawia się też termin Stara Europa, ale tak naprawdę mamy tu z centrum kształtowania cywilizacji takim samym jak to nad Nilem, w Mezopotamii czy nad Indusem tylko starszym.
Ups!

Druga część artykułu „7 000 lat temu – Europa” czeka na publikację dlatego tak długo, ponieważ chcę pokazać ci jak niezwykłym była miejscem i jak inaczej rysuje się przeszłość, gdy myślenie o nim wyjdzie ze starych podręcznikowych kolein pisanych 100 i więcej lat temu.

 

Mezopotamskie najstarsze odnalezione złoto jest młodsze o kilka lat od bułgarskiego Jest to kawałek złotego drucika z Ur.
Egipskie znalezisko w postaci koralików odnalezionych w grobach w Abydos jest już o ponad tysiąc lat młodsze od bułgarskiego złota.
Jednak, gdy weźmiemy pod uwagę złoto odkryte na przykład w grobowcu Tutanchamona, trudno przebić egipskie skarby. Sama trumna to ponad 110 kg a maska 10 kg złota. Złożono je tam w 1323 roku p.n.e.
Do najbardziej znanych złotych skarbów, chociaż wagowo to w porównaniu z grobowcem faraona „tylko” 15 kg, należy, moim zdaniem, złoto z mykeńskich grobowców, bo kto nie spojrzał chociaż raz w oczy maski Agamennona?

 

 

Mykeńskie złoto jest datowane na XVI wiek p.n.e. Zaś na 1300 rok p.n.e. jest datowany skarb złotych naczyń o wadze ponad 12 kg z Bułgarii, znany jako Valchitran Treasure. Jak dla mnie wyraźnie nawiązujący stylem i wykonaniem do Myken.

 

Złoto na wykopaliskach bywa odnajdowane czasem w postaci pojedynczych przedmiotów, a czasem odkopuje się prawdziwe skarby, czyli intencjonalnie ukryte zbiory przedmiotów złotych, srebrnych lub innych uznawanych przez ich właściciela za cenne. Odkrywca cieszy się trafiając na takie znalezisko, jednak opowiada ono historie o kimś, komu nie udało się wrócić po swoje skarby.

Cenne złote przedmioty, wśród nich rodzinne skarby przechodzą u szczęściarzy z pokolenia na pokolenie. Nie chodzi tu o wartość złota czy kamieni, ale historię, którą te przedmioty opowiadają, pamięć o poprzednich pokoleniach. To jest w nich najcenniejsze.

 

Od tysięcy lat ludzie gromadzą złoto. Robią to także państwa, budując swoje o oficjalne rezerwy złota banków centralnych. Publicznie dostępne dane mówią o wielkości tych rezerw i tak USA ma ich ok. 8 133 tony; Włochy — 2 452 tony; Rosja — 2 326 ton; Chiny — 2 313 ton a Polska — 570 ton.

Złoto nadal wielu kusi do złego i chyba tak już zostanie.

 

Garść źródeł

New Data on the Earliest Metallurgy of Gold: Gold Artifacts from Tell Yunatsite, Southern Bulgaria

Ancient Egyptian gold

Archaeologia Bulgarica

Collection of Mycenaean Antiquities

 

W miniaturce na górze złoty kantharos, Mykeny, około 1550-1500 p.n.e. ze zbiorów  Metropolitan Museum of Art.

 

 

Do napisania.
Beata

 

 

 

---

Uważasz, że artykuł może się komuś przydać – prześlij go dalej.
Chcesz być informowany o nowych wpisach na Podkopie subskrybuj go na maila (w bocznej kolumnie strony).

Pomożesz mi w utrzymaniu i rozwoju Podkopu stawiając mi „kawę” lub zostając Patronem Podkopu.

---